नाबालिकामाथि हुने यौन हिंसा, दुर्व्यवहार तथा हत्या जस्ता घटना केवल एउटा परिवारको पीडा होइनन्, यो सिंगो समाजका लागि गम्भीर चेतावनी हुन् । यस्ता घटना रोक्न अपराधीलाई कानुनी कारबाही गर्नुका साथै बालबालिकालाई सुरक्षित व्यवहारबारे जानकारी दिने, अभिभावकलाई सचेत बनाउने, विद्यालयमा बाल सुरक्षा शिक्षा प्रभावकारी बनाउने र समाजलाई जिम्मेवार बनाउने काम सँगसँगै अघि बढाउनुपर्छ । अभिभावकले के सिकाउने ? अभिभावकले बालबालिकासँग डर पैदा गर्ने होइन, खुलेर कुरा गर्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। बच्चाले आफूलाई असहज लागेको कुरा अभिभावकसँग निर्धक्क भन्न सक्ने सम्बन्ध अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । बालबालिकालाई सानैदेखि आफ्ना शरीरका निजी अंगबारे उमेरअनुसारको सरल र वैज्ञानिक जानकारी दिनुपर्छ । कसैले निजी अंग छुन खोजेमा, हेर्न खोजेमा, फोटो वा भिडियो खिच्न वा पठाउन लगाएमा त्यसलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने सिकाउनुपर्छ ।
बालबालिकालाई ‘नाइँ’ भन्न पाउने अधिकार, असहज परिस्थितिबाट टाढा जाने र विश्वासिलो वयस्कलाई तुरुन्त जानकारी गराउने कुरा सिकाउनुपर्छ । ‘ठूलो मान्छेले भनेपछि मान्नैपर्छ’ भन्ने संस्कारसँगै ‘गलत व्यवहार भएमा प्रश्न गर्न र विरोध गर्न पाइन्छ’ भन्ने आत्मविश्वास पनि विकास गर्नुपर्छ । त्यस्तै, सामाजिक सञ्जाल र मोबाइलको सुरक्षित प्रयोगबारे पनि अभिभावकले नियमित रूपमा कुराकानी गर्नुपर्छ । अपरिचित व्यक्तिसँग व्यक्तिगत जानकारी, तस्बिर वा भिडियो आदानप्रदान नगर्ने र धम्की वा प्रलोभन आएमा तुरुन्त अभिभावकलाई बताउने कुरा सिकाउनुपर्छ। विद्यालयमा ‘गुड टच’ र ‘ब्याड टच’ कसरी सिकाउने ? विद्यालयले बाल सुरक्षा शिक्षालाई औपचारिकतामा सीमित राख्नु हुँदैन । बालबालिकाको उमेर र बुझाइअनुसार सुरक्षित स्पर्श, असुरक्षित स्पर्श र असहज स्पर्शबारे नियमित रूपमा सिकाउनुपर्छ । ‘गुड टच’ भन्नाले माया, सान्त्वना वा आवश्यक स्वास्थ्य सेवाजस्ता बालबालिकालाई सुरक्षित र सहज महसुस हुने स्पर्श बुझाउन सकिन्छ । तर कुनै स्पर्शले डर, लाज, असहजता वा असुरक्षा महसुस गराउँछ भने त्यसबाट टाढा हुनुपर्छ भन्ने कुरा पनि स्पष्ट पार्नुपर्छ ।
विद्यालयले बालबालिकालाई यस्तो अवस्थामा तीन कुरा सम्झाउन सक्छ—‘नाइँ भन, त्यहाँबाट हट, विश्वासिलो व्यक्तिलाई भन ।’ बालबालिकालाई कसैले ‘यो कुरा कसैलाई नभन्नू’ भने पनि डराउन नहुने र विश्वासिलो अभिभावक, शिक्षक वा अन्य जिम्मेवार व्यक्तिलाई जानकारी दिनुपर्ने सिकाउनुपर्छ । तर यस्तो शिक्षा दिँदा बालबालिकालाई सबै स्पर्श खराब हुन् भन्ने भ्रम भने सिर्जना गर्नु हुँदैन। विद्यालयमा बालमैत्री गुनासो प्रणाली, सुरक्षित सम्पर्क व्यक्ति र आवश्यक परेमा परामर्श तथा संरक्षणको व्यवस्था पनि हुनुपर्छ। समाजको भूमिका बालबालिकाको सुरक्षा केवल अभिभावकको जिम्मेवारी होइन । छिमेकी, शिक्षक, स्थानीय जनप्रतिनिधि, प्रहरी, स्वास्थ्यकर्मी, सञ्चारकर्मी र सम्पूर्ण समुदायको भूमिका हुन्छ ।
बालबालिकामाथि दुर्व्यवहार भएको शंका लागेमा त्यसलाई ‘घरको कुरा’ भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। सम्बन्धित निकायमा समयमै जानकारी गराउनुपर्छ । तर घटनाको अनुसन्धान प्रभावित हुने गरी आरोपित वा पीडित बालबालिकाको पहिचान, संवेदनशील तस्बिर वा भिडियो सामाजिक सञ्जालमा फैलाउनु झन् गम्भीर समस्या बन्न सक्छ। विशेषगरी सञ्चारकर्मी, प्रहरी तथा घटनासँग प्रत्यक्ष जोडिएका व्यक्तिले पीडितको गोपनीयता र मर्यादा संरक्षण गर्नुपर्छ। बालबालिकासँग सम्बन्धित संवेदनशील सामग्रीलाई ‘भाइरल’ बनाउने प्रवृत्ति रोक्न व्यक्तिगत गोपनीयता र कानुनी व्यवस्थाको कडाइका साथ पालना आवश्यक छ । रोकथामका लागि के गर्नुपर्छ ?
१. घर–घरमा बाल सुरक्षा र यौन दुर्व्यवहारबारे उमेरअनुकूल शिक्षा दिनुपर्छ ।
२. विद्यालयमा नियमित बाल सुरक्षा तथा सुरक्षित स्पर्शसम्बन्धी कक्षा सञ्चालन गर्नुपर्छ ।
३. बालबालिकालाई असहज अवस्था पहिचान गरी ‘नाइँ’ भन्न र सहयोग माग्न सिकाउनुपर्छ ।
४. अभिभावकले बच्चासँग नियमित संवाद गर्नुपर्छ र उसको व्यवहारमा आएको असामान्य परिवर्तनलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। ५. विद्यालय र समुदायमा सुरक्षित गुनासो तथा रिपोर्टिङ प्रणाली बनाउनुपर्छ ।
६. बालबालिकालाई अनलाइन सुरक्षा, फोटो–भिडियोको दुरुपयोग र अपरिचित व्यक्तिसँगको सम्पर्कबारे सचेत गराउनुपर्छ ।
७. घटनापछि पीडित बालबालिकाको पहिचान र संवेदनशील सामग्री सार्वजनिक हुनबाट रोक्नुपर्छ ।
८. अपराधको सूचना पाएपछि सम्बन्धित निकायले तत्काल, निष्पक्ष र संवेदनशील अनुसन्धान गर्नुपर्छ ।
९. बालबालिकामाथि हुने हिंसा रोक्न प्रहरी, स्थानीय तह, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र समुदायबीच समन्वय बढाउनुपर्छ ।
१०. अपराध भएपछि मात्र होइन, अपराध हुनुअघि नै जोखिम पहिचान गरी रोकथाममा जोड दिनुपर्छ ।
अन्त्यमा बालबालिकालाई सुरक्षित राख्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय उनीहरूलाई डराएर चुप लगाउनु होइन, आफ्नो शरीर, अधिकार र सुरक्षाबारे बोल्न सक्ने बनाउनु हो। एउटा बच्चाले आफूलाई परेको असहज व्यवहारबारे घरमा भन्न सक्ने वातावरण, विद्यालयमा सुरक्षित रूपमा गुनासो गर्न सक्ने व्यवस्था र समाजले उसको कुरा गम्भीरतापूर्वक सुन्ने संस्कार विकास गर्न सकेमा धेरै जोखिमपूर्ण घटना सुरुमै रोक्न सकिन्छ। बाल सुरक्षा कुनै एक संस्था वा व्यक्तिको जिम्मेवारी होइन। अभिभावकको माया, विद्यालयको शिक्षा, समाजको सजगता र राज्यको प्रभावकारी कानुनी प्रणाली—यी चारै पक्ष एकसाथ बलियो भए मात्र बालबालिकालाई सुरक्षित वातावरण दिन सकिन्छ ।
श्रीनारायण महतो
सञ्चारकर्मी
