भारत र पाकिस्तान—दुई छिमेकी राष्ट्र, जसको ऐतिहासिक सम्बन्ध विगत सात दशकदेखि विछोड, अविश्वास र प्रतिस्पर्धामा बाँधिएको छ । सन् १९४७ मा उपमहाद्वीपको विभाजनसँगै सुरु भएको यो सम्बन्ध राजनीतिक, धार्मिक र भौगोलिक विवादहरूका कारण बारम्बार द्वन्द्वमा परिणत हुँदै आएको छ । चार पटक युद्ध भइसकेको छ, असंख्य सीमास्तरीय झडपहरू भइरहेका छन्, र काश्मीर मुद्दा आजसम्म समाधान हुन सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा, दुबै देशका लागि अब एक गम्भीर प्रश्न उभिएको छ—के हामी यो द्वन्द्वलाई युगौंसम्म बोकिरहने? कि नयाँ युगको सुरुवात गर्ने?
वास्तविकता के हो भने, युद्ध कसैको पक्षमा उपयोगी हुँदैन । यसले राष्ट्रलाई केवल भौतिक र मानवीय क्षति मात्रै पुर्याउँदैन, सामाजिक संरचना, जनताको मानसिक स्वास्थ्य र आर्थिक विकासमा गहिरो असर पार्छ । भारत र पाकिस्तान दुवै विकासोन्मुख मुलुक हुन्, जहाँ शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र खाद्य सुरक्षाजस्ता आधारभूत आवश्यकताहरू अझै पूर्णरूपमा सुनिश्चित भइसकेका छैनन् । यस्तो अवस्थामा, अरबौं रुपैयाँ सैन्य खर्चमा खर्चिनु जनताको अपेक्षाको खिल्ली उडाउनु जस्तै हो ।
शान्ति केवल युद्धको अभाव होइन; यो विश्वास, संवाद र सहकार्यको उपस्थिति हो । यो सम्झन जरुरी छ कि भारत र पाकिस्तानका जनताबीच कुनै वैरभाव छैन । जनस्तरमा सांस्कृतिक, भाषिक र भावनात्मक नाताहरू अझै गहिरा छन् । उर्दू र हिन्दी एकअर्कालाई बुझ्ने भाषा हुन्, संगीत र सिनेमाले सीमा पार गरी मन छुन्छन्, र खेलकुदले दुबै देशका युवालाई उत्साहित बनाउँछ । यिनै साझा पक्षहरूले सन्देश दिन्छन्, राजनीतिक सीमाभन्दा माथि उठेर सहकार्यको आधार तयार गर्न सकिन्छ ।
राजनीतिमा द्वन्द्व कहिलेकाहीँ लोकप्रियताको हतियार बन्न सक्छ, तर दीर्घकालीन स्थायित्व शान्तिमा नै हुन्छ । विगतमा भएका केही संवाद प्रयासहरू, जस्तै लाहोर बस सेवा, अटल बिहारी वाजपेयीको ऐतिहासिक पाकिस्तान भ्रमण वा २००३ को संघर्षविराम सम्झौता—यी सबैले देखाएका थिए कि जब नेतृत्व इच्छाशक्ति देखाउँछ, तब बाटो खोलिन्छ । आज पनि त्यही इच्छाशक्ति आवश्यक छ ।
दुबै देशसँग अब सशस्त्र क्षमताहरू छन्, जुन युद्धको सम्भावनालाई अझ गम्भीर बनाउँछ । सानो विवाद पनि ठूलो क्षतिको रूप लिन सक्छ । त्यसैले यो समय हो तनाव घटाउने, द्वन्द्वलाई संवादमा रूपान्तरण गर्ने र साझा मुद्दाहरूमा सहकार्य गर्ने । जलवायु परिवर्तन, महामारी, आतंकवादजस्ता चुनौतीहरू दुवै देशको साझा समस्या हुन्, जसको समाधान मिलेर मात्र सम्भव छ ।
प्रश्न उठ्छ—शान्तिको बाटो कसले सुरु गर्ने? उत्तर छ—दुवैले । एकपक्षीय प्रयास अपूर्ण हुन्छ, तर संयुक्त प्रयासले इतिहास बदल्न सक्छ । दुबै देशका नागरिक समाज, बौद्धिक वर्ग, मिडिया र युवा पुस्ताले दबाब सिर्जना गर्नुपर्छ कि अब युद्धको कुरा होइन, शान्तिको संस्कृति बसाल्ने समय हो ।
आजको पुस्ताले विभाजन देखेको छैन, तर त्यसका परिणाम भने भोगिरहेछ । त्यसैले अबको पुस्ताले नयाँ इतिहास लेख्न सक्छ—जहाँ भारत र पाकिस्तान शत्रु होइन, साझेदार बन्न सकून् । हामीले शान्तिलाई विकल्प होइन, अनिवार्यता मान्नुपर्छ ।
शान्ति नै हाम्रो साझा भविष्य हो । त्यस भविष्यलाई सुरक्षित गर्न आजै पहल गर्नु जरुरी छ—र त्यसका लागि युद्ध होइन, संवाद चाहिन्छ । काश, दुबै देशका नेताहरूले यो सन्देश गम्भीरतापूर्वक बुझून् ।
