ओमप्रकाश चौधरी
सेढवा, ३० बैशाख ।

कक्षा ५ उतिर्ण गरी कक्षा ६ मा प्रबेश गरेकी १२ वर्षीया अञ्जलीकुमारी राम (नाम परिवर्तन) को बिहे तय भएपछि उनी विद्यालय जान छाडेकी छन् । शैक्षिक सत्र २०८१ मा कक्षा ५ को बार्षिक परीक्षामा सहभागी भएपछि उनको बिहेको मिति तय भएको कारण अर्को बिद्यालयमा भर्ना नगरी अध्ययन छुटाएर वैवाहिक कार्यक्रमको तयारीमा राम परिवार जुटेका थिए । र हाल ती नबालिकाको बिहे भएको पाच दिन बितेको छ ।

कमै उमेरमा विवाह भएपछि अध्ययन छाड्ने अञ्जलीकुमारी राम पहिलो छात्रा होइनन् । उनीजस्तै समुदायमा प्रति बर्ष दर्जनौ नबालिकाहरु पनि विवाह तय भएपछि यसैगरी विद्यालय छाड्दै आएका छन् । अञ्जलीको अभिभावक हरेराम चमार (नाम परिवर्तन) ले सानै उमेरमा विवाह गर्दा दाइजो कम दिनुपर्ने कारणले विवाह गर्न लागेको बताए ।

उमेर ढल्दै गएपछि दाइजोको माग बढी हुने र आर्थिक समस्याले थेग्न नसक्दा नाबालिगमै विवाह गर्ने बाध्यता रहेको उनको भनाइ छ । केटा पक्षले अहिले विवाह गर्दा नगद, भारतीय नम्बरको मोटरसाइकल माग गरेको थिए । उनको बिहे भएपछि बल्ल संतुष्टि भएको चमारले बताए । अझै दुई जना छोरीको विवाह गर्न बाँकी छ तर तीन बर्ष पैसा कमाएर जम्मा गर्नुपर्ने चमारको भनाई छ । सबै छोरीको विवाह नगरुञ्जेल आभिभावकको टाउकोमा बोझ रहिरहने चमारले दुखेसो पोखे ।

अञ्जलीको जस्तै कक्षा ९ मा अध्ययनरत पुष्पाकुमारी यादवको पनि बिहे तय भएपछि स्कूल जान रोक लगाइएको थियो । ४० जनाको सङ्ख्यामा आएको केटा पक्षलाई खाजा खानाको व्यवस्था गर्दा आर्थिक भार बेहोर्नुपरेको उनको परिवारले बतायो । यसका साथै छेक्कामा सहभागी अधिकांश पाहुनाहरुका लागि पाइन्ट र सर्टको कपडा समेत दिनु परेका थिए । भारु ८० हजार, साइकल र सुनको औंठी दाइजो माग भए अनुसार विवाह सम्पन्न भएको छ ।

आर्थिक अवस्था कमजोर भएपनि यादव परिवारले ऋण सापटी लिएर छेकाको कार्यक्रम सम्पन्न गरेका छन् । पुष्पाका ४ जना दिदी–बहिनी छन् । जेठी पुष्पाको बिहे भइसकेको छ भने दुई बहिनी र एकजना भाइको विवाह गर्न बाँकी छ ।

कम उमेरमा विद्यालय छुटाएर विहे गरिदिने परम्परा बिशेष गरी चमार, दुसाद, मुसहर तथा बासफोर लगायतका दलित समुदायमा बढी देखिन्छ । बालविवाह, दाइजोप्रथा न्यूणीकरणका लागि जिल्ला प्रहरी कार्यालयलगायत दर्जनौ सङ्घसंस्थाले ग्रामीण क्षेत्रमा अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ तर गुपचुप बालविवाह रोकिएको छैन भने दाइजो लिने दिने काम भइरहेको छ ।